اشتراک گذاری
٠٢ آبان ١٣٩٧

تحلیل رصدهای نجومی محیی الدّین المغربی در رصدخانه مراغه

چکیده: 

اخیراً در مقاله ای مفصل در 51 صفحه که در یکی از معتبرترین مجلّات بین المللی تاریخ علم (با نمایة ISI) به نام Archive for History of Exact Science (ناشر: Springer)، به زیور طبع اراسته شده است، دکتر سیّد محمّد مظفّری، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات نجوم و اخترفیزیک مراغه، به تحلیل کامل رصدهای نجومی نظامدار انجام یافته توسّط محیی الدّین المغربی (درگذشته به سال 681 هجری قمری) در رصدخانة تاریخی مراغه پرداخته است. این مقاله مبتنی بر یکی از رسالات محیی الدّین به نام تلخیص المجسطی است که نسخة منحصر به فردی از آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه لیدن موجود است. محیی الدّین در این رساله شرح کاملی از رصدهای خورشید، ماه، سیّارات بیرونی (زحل، مشتری و مرّیخ) و هشت ستارة درخشان به دست داده است. اندازه گیری ارتفاع نصف النّهاری اجرام سماوی توسّط ربع جداری رصدخانة مراغه انجام گرفته و محیی الدّین برای اندازه گیری توالیهای زمانی که برای محاسبات نجومی مورد نیاز بوده از یک ساعت آبی دقیق استفاده کرده بوده است. میزان دقّت اندازه گیریهای ارتفاع نصف النّهاری توسّط وی به حدود 2/6 دقیقة قوسی در مورد ستارگان، 6/4 دقیقة قوسی در مورد سیّارات بیرونی و 1/3 دقیقة قوسی در مورد خورشید می رسد که همگی چشمگیر هستند. اندازه گیری بازه های زمانی توسّط وی دقّت قابل توجّه حدود 5 دقیقه را نشان می دهد. در مقالة دیگری از همین مولّف که در ابتدای 2018 در همین مجلّه منتشر شده، به بررسی دقّت تئوریهای خورشیدی 11 دانشمند مسلمان در مقایسه با نظریّات خورشیدی نیکولاس کوپرنیک و تیکو براهه پرداخته شده و دقّت بالای تئوری خورشیدی محیی الدّین المغربی در رصدخانة مراغه با حداکثر میزان خطا در طول دایرة البروجی خورشید در محدودة بین 5- (در میانة تابستان) و 8+ دقیقة قوسی (در میانة زمستان) نشان داده شده است.

 

رصدخانه مراغه 

حدود پنج سده پس از گسترش مطالعات و پژوهشهای نجومی در قلمروی اسلامی، نخستین رصدخانة نجومی (منطبق با تعریف امروزین و رایج از این نهاد علمی) با همّت و پشتوانة علمی دانشمندان مسلمان و ایرانی در مراغه پایه گذاری گردید. خواجه نصیرالدّین طوسی، نخستین مدیر رصدخانه و متصدّی امور اوقاف حکومت ایلخانی، اخترشناسان، ابزارسازان و راصدان برجستة مسلمان را از مناطق مختلف خاورمیانة امروزین گرد آورد و رصدخانة مراغه را به مرکزی برای گردآوری دستاوردهای اخترشناسی منجمّان مسلمان در طیّ پنج سده از قرن هشتم میلادی تا آن روزگار، تعلیم و تربیت دانشوران جوان، ساخت ابزارهای نجومی با تنوّع و دقّت اندازه گیری بیشتر و ابعاد بزرگتر، و مهمّتر از همه رصدهای نوین برای تدوین تئوریهای جدید که در تطابق بیشتر با داده های تجربی باشد تبدیل نمود.

          از جمله همکاران خواجه نصیر در رصدخانه که نقش محوری در انجام رصدهای جدید داشت محیی الدّین مغربی بود. اطّلاعات اندکی در خصوص زندگانی وی در دست است. بنا بر گزارش ابن الفُوَطی، کتابدار رصدخانة مراغه، نام کامل وی ابوالشکر یحیی بن محمّد بن ابی الشکر بن حمید التونسی المغربی بود. تاريخ و محلّ ولادت وی مشخصّ نيست. در ربيع الاوّل 682ق./ ژوئن 1283م. در مراغه درگذشته است. وی فقه مالکی را در دیار خویش آموخت. محيي الدّين در نگاهِ ابن الفوطي، به عنوان يکي از نزديکترين کساني که موادّ لازم براي آگاهي از روزگار وي را در اختيارمان مي گذارد، چنين بوده: «أوحد دهره في علم الهندسة واوقليدس ومعرفة الحساب، عالماً بالإرصاد ومعرفة الأبعاد وتقويم الکواکب والحکم الصائب». گروهي معدود از اخترشناسان در فعاليِتهاي رصدي از مهارت عملي برخوردار بوده اند. برجستگي محيي الدّين در اين شاخه از خلال آثار و عمدتاً از دو زيج وي، تاج الأزیاج که در سوریه نوشته شد و ادوار الأانوار که ثمرة فعالیتهای وی در رصدخانة مراغه بود مشهود است، چنانکه ابن الفوطي نيز وي را با عنوان اصلي «مهندس رصدي» مي خواند.

          زندگي محيي الدّين را دستکم مي توان به سه دوره متمايز تقسيم نمود:

الف/ از کودکي در غرب اسلامي تا زندگي در سوريه (حلب)

ب/ روزگار خدمت ملک ناصر دوم در حلب

ج/ روزگار بين سقوط ملک ناصر دوم تا رفتن به مراغه، رفتن به بغداد و بازگشت به مراغه 

تقريباً از مرحله الف زندگي وي، اطّلاعي در دست نيست؛ تنها از طريق ابن الفوطي مي دانيم که وي مذهب مالکي داشته و به گفته ابن الفوطي در شهر خويش (که هرچند ابن الفوطي از زادگاه وي نام نمي برد ولي وي را تونسي مي داند) فقه را بر مذهب مالک بن انس فراگرفته بود.

از مرحله ب زندگي محيي الدّين مي دانيم که وي روزگاري را در حلب در خدمت سلطان «ملک ناصر يوسف بن العزيز الغازي بن الملک الناصر يوسف بن ايّوب»، ملک ناصر دوم (634 يا 635ق./1237م.-658ق./1260م.)، از سلاطين ايّوبي گذرانيد. بنابراين وي پس از سال 634 يا 635 ق. در خدمت ملک ناصر دوم بوده است که در همين دوره نخستين اثر نجومي يا به بيان بهتر نخستين اثر نجومي تاريخدار خود، تاج الأزياج، را نگاشته است.

          مهمترين و در عين حال پربارترين دوران زندگي وي مرحله ج است که از سقوط ملک ناصر دوم آغاز مي گردد. به گفته ابن الفوطي هنگامي که دمشق به دست مغولان فتح شد، محيي الدّين به خدمت نصيرالدّين طوسي در رصدخانه مراغه در مي آيد و به رصد و نگارش مي پردازد. ابوالفرج غريغوريوس ابن عبري که با محيي الدّين در رصدخانه مراغه ديدار کرده است (با توجّه به اينکه ابوالفرج در زمانهاي مختلف بين سالهاي 666ق./1268م.-685ق./1286م. در مراغه بوده و نيز با توجّه به سال وفات محيي الدّينْ زمان اين ملاقات مي بايد بين 666ق./1268م.-682ق./1283م. بوده باشد)، شرح کاملي از نحوه سقوط ملک ناصر و گريز محيي الدّين از مرگ به دست مغولان از زبان خود او داده است: «به روز 24 شوّال در خدمت او [= ملک ناصر] بودم که امير مغول با پنجاه سپاهي در رسيد. ملک ناصر از خيمه بيرون شد بر او عرض کرد که پايين بيايد. وي امتناع ورزيد و گفت: «هلاکو مرا گسيل داشته و گفته اين روز براي ما روز جشن است و همه اميران را دعوت کرده، نزد ما حاضرند، پس تو، برادرت و فرزندانت بدين منظور نزد ما درآييد.» ملک ناصر با بيست تن از نزديکانش سوار و به سوي هلاکو رهسپار گشتند. پس از ساعتي بيست سوار ديگر بيامدند و بگفتند: «همه جماعت حاضر آييد و از شما جز فرّاشان، خُردْ بچّگان، آشپزان و خدمتکاران نمانَد. پس ما را به مکاني ژرف بين سنگهاي بلند بردند و از اسبان به زير کشيدند و هر يک از ايشان يکي از ما را مراقب بود. در اين هنگام فرياد برآوردم که: «همانا مردي اخترشناسم و آگاه به حرکات ستارگان و سخني دارم که تنها با پادشاه زمين مي گويم». پس مرا بگرفتند و جدا ازيشان بنشاندند و همه آن جماعت بکشتند و از ايشان جز دو فرزند ملک ناصر رهايي نيافتند که اسير گشتند. سپس سوار شدند و به خانه هاي ملک ناصر بازگشتند و باقي جماعت را بکشتند. آنگاه امر را بر هلاکو گفتند و من به خدمت خواجه در رصدخانه مراغه شدم و فرزندان ناصر به خدمت هلاکو درآمدند.»


رصدهای محیی الدّین در رصدخانه مراغه 


رصدهای محیی الدّین را می توان به سه گروه متمایز تقسیم کرد:

  • گذر نصف النهاری اجرام سماوی (مشتمل بر خورشید، ماه، سیّارات بیرونی و هشت ستاره درخشان)
  • رصدهای سه مهگرفت
  • رصدهای نزدیکی یا اجتماع سیّارات بیرونی به ستارة قلب الأسد (ستارة آلفا از صورت فلکی اسد)


رصدهای خورشیدی در سالهای 633 تا 634 یزدگردی/1264 تا 1265 میلادی انجام یافتند که هشت مورد از آنها توسّط محیی الدّین در رسالة تلخیص المجسطی به دقّت تشریح شده است. محیی الدّین ارتفاع نصف النهاری خورشید (یعنی ارتفاع خورشید در حالت عبور از نصف النّهار مراغه) را اندازه گیری کرد. این کمیّت به طول دایره البروجی خورشید تبدیل می شد که این به عنوان کمیّت پایه برای محاسبات خورشیدی به کار می رفت. محیی الدّین با رصدهای ارتفاع خورشید در سه روز متوالی در حدود زمان وقوع انقلاب تابستانی و زمستانی در سال 1264 میلادی، میل دایرة البروج، یعنی مقدار انحراف استوای سماوی از صفحة مداری زمین به دور خورشید (دایرة البروج)، را 23 درجه و 30 دقیقه به دست آورد که فقط حدود دو دقیقة قوسی از مقدار حقیقی در آن روزگار کمتر است. خطای اندازه گیری ارتفاع خورشید در دوره های سه روزه یاد شده فقط حدود یک دقیقة قوسی بوده است. دو رصد خورشیدی دیگر به تعیین زمان وقوع اعتدال پاییزی سال 1264 میلادی و اعتدال بهاری سال 1265 میلادی مربوط است. خطا در زمان تعیین شده برای اعتدال پاییزی فقط 2+ ساعت و در زمان تعیین شده برای اعتدال بهاری حدود 1- ساعت است. چهار رصد باقیمانده در تعیین عناصر مداری خورشید در الگوی خارج مرکز، یعنی خارج مرکز، طول دایرة البروجی نقطة اوج خورشیدی، مقدار متوسّط حرکت روزانة خورشید و طول میانگین دایرة البروجی خورشید در مبدأ زمانی زیجهای مراغه استفاده شده اند. میزان دقّت ارتفاع نصف النّهاری خورشید در شش رصد اخیر حدود 4+ دقیقة قوسی است. با اتکّا به این رصدها، محیی الدّین یکی از دقیقترین تئوریهای خورشیدی برساخته در ادوار میانة اسلامی را بنیاد گزارد، به نحوی که حداکثر میزان خطا در طول دایرة البروجی خورشید از محدودة بین 5- (در میانة تابستان) و 8+ دقیقة قوسی (در میانة زمستان) تجاوز نمی کند.


{برای تعیین دقّت 11 تئوری خورشیدی توسط دانشمندان مسلمان و مقایسة آن با دقّت نظرّیات خورشیدی کوپرنیک و تیکو براهه به مقالة زیر رجوع کنید:

Mozaffari, S. Mohammad, 2018, "An analysis of medieval solar theories", Archive for History of Exact Sciences, 72, pp. 191–243.

در پیوند زیر:

{https://link.springer.com/article/10.1007/s00407-018-0207-1


سه مهگرفت رصد شده توسط محیی الدین به تاریخهای 28 اردیبهشت 631 یزدگردی/7 مارس 1262 میلادی، یکم تیر 639 یزدگردی/7 آوریل 1270 میلادی و 18 فروردین 643/24 ژانویه 1274 میلادی باز می گردد. وی زمان بیشینه گرفت (maximum eclipse) این رصدها را با خطاهایی که حداکثر مقدار آن از 5 دقیقه تجاوز نمی کند تعیین کرد. نخستین گرفت از نوع کامل بود و دو خسوف دیگر از نوع ناقص بود که محیی الدّین مقدار گرفت انها را با دقتی شایان توجّه محاسبه کرده بوده است: 6/5 (= 83/0) برای خسوف سال 1270 میلادی (مقدار محاسبه شده بر اساس تئوریهای امروزین: 82/0) و 5/4 (= 80/0) برای خسوف سال 1274 میلادی (مقدار امروزین: 77/0). محیی الدّین داده های رصدی این مهگرفتها را برای محاسبة پارامترهای ساختاری و حرکتی در الگوی قمری بطلمیوس به کار برد.

رصدهای سیّاره ای محیی الدّین به سه رصد هر سیّارة بیرونی در هنگام عبور نصف النّهاری آنها بر فراز مراغه مربوط است. طول و عرض دایرة البروجی سیّاره از مختصات افقی (بیشینه ارتفاع نصف النهاری) و زمان گذر نصف النّهاری محاسبه می شد و سپس داده های مستخرج در طیّ یک فرآیند طولانی محاسباتی برای تعیین عناصر مداری در الگوی سیّاره ای بطلمیوس به کار می رفت. محیی الدین بر این اساس دو مقدار جدید برای خروج از مرکز زحل و مشتری محاسبه کرد که با توجه به تغییر مقدار این پارامترها نسبت به مقادیر بطلمیوسی برای حدود 1100 سال پیش از آن، برتری نجوم رصدی وی را بر دیگر زیجهای روزگار وی که قریب به اتفاق بر پارامترهای بطلمیوسی متکّی بودند نشان می دهد. وی همچنین شرح کامل رصد نزدیکی سیّارات بیرونی به ستارة قلب الأسد را به دست می دهد (دو رصد برای زحل، یک رصد برای مشتری و یک رصد برای مریخ) که بر اساس آنها اندازة فلک تدویر این سیّارات را که نشاندهندة نسبت شعاع مداری زمین به شعاع مدارات این سیّارات است محاسبه نمود.

میزان خطای میانگین در رصدهای ارتفاع نصف النهاری توسط محیی الدین در مورد خورشید حدود 1/3 دقیقة قوسی، در مورد سیّارات بیرونی حدود 6/4 دقیقة قوسی و در مورد هشت ستارة ثابت حدود 2/6 دقیقة قوسی است. اندازه گیری زمان وقوع اجرام سماوی توسط ساعت آبی رصدخانة مراغه («منکام/بنکام»، معرّب «پنگان» فارسی) با دقّتی حدود 5 دقیقة قوسی صورت گرفته بود. 

محیی الدّین به وضوح اشاره می کند که اندازه گیری ارتفاع اجرام سماوی با ربع جداری رصدخانة مراغه محقّق شده بوده است. آنگونه که مویّد الدّین العرضی در رسالة فی کیفیة الأرصاد شرح می دهد، ابزار یاد شده از جنس مس با ابعاد عرض: سه انگشت و ضخامت: یک انگشت بود که در مرکز یک ربع چوبی با شعاع 5 ذراع (هر ذراع حدود 5/66 سانتی متر است) و عرض ربع ذراع نصب شده بوده است. محیط ربع به 90 درجه و هر درجه به 60 دقیقه تقسیم شده بوده است. یک محاسبة ساده نشان می دهد که هر دقیقة قوسی طولی معادل حدود یک میلی متر داشته است. محیی الدّین آنچنان به این ابزار دلبسته بود که شعری در ستایش آن سروده بود: أنا ربع دائرة الفلک/طوبی لمن مثلی ملک/بی تدرک الأوقات حقّاً/ویقیناً دون شکّ. این شعر به خطّ مجدالدّین ابو محمّد الحسن بن ابراهیم بن یوسف البعلبکی بر روی ربع نقش بسته بود.


برای مطالعة شرح کامل رصدهای محیی الدّین به منبع زیر رجوع کنید:


Mozaffari, S. Mohammad, 2018, "Astronomical observations at the Maragha observatory in the 1260s–1270s", Archive for History of Exact Sciences, 72, pp. 591–641.

https://link.springer.com/article/10.1007/s00407-018-0217-z




دریافت فایل PDF

دیدگاه خوانندگان